Wie de dag van vandaag om zich heen kijkt, kan niet anders constateren dan dat het kennisbereik explosief  groeit. Zowel in kwantitatieve als kwalitatieve zin bouwt de mens aan een te denken werkelijkheid. Deze te denken werkelijkheid kan in tegenspraak geraken met diezelfde werkelijkheid. Wat is dan de aard van deze tegenspraak? Denkt de mens nog niet goed genoeg en of laat de werkelijkheid telkens zien hoe het toch radicaal anders is dan de mens dacht? Wie is dan die werkelijkheid? Een aan het subject onderworpen object of een aan het object onderworpen subject? Vormen subject en object elkaars tegendeel danwel vormen ze elkanders tegenstelling? Wie is in dit rationele kennisbereik eigenlijk het subject en of het object?

 

Hoe kan het subject dat deze werkelijkheid zo grondig tracht te doordenken in conflict komen met het object? Op welke wijzen kan het object het denkende subject weerstreven?  Ligt het primaat bij het denkende subject of bij het weerstrevende object? Hoe verhoudt het denkende subject zich tot het bedachte object? Hoe verhoudt het denkende object zich tot dit bedachte subject? Wie van die twee kan zich ergens beroepen op de schanddaden van de ander? Behoren beiden tot een en dezelfde werkelijkheid of vormen ze een tegengestelde, elkaar uitsluitende, werkelijkheid? Zijn subject en object op elkaar aangewezen en of tot elkaar veroordeeld?

 

Het zijn zo maar wat bespiegelingen in een tijd waarin er zoveel te weten en te doen valt dat we dat in 1 mensenleven, laat staan in 1 hersenpan kunnen overzien, noch doorzien. Naarmate het kennisbereik groeit, raken we wellicht in een paradoxale situatie. Enerzijds kan niemand het geheel overzien en anderzijds kan niemand  'sturing' geven aan de verdere uitgroei van dit kennisbereik. Kortom met zijn allen doen we maar wat, de wetenschap voorop. Toch kunnen we met onze kennis ongelooflijk diep ingrijpen in onze omringende werkelijkheid. Collectief gezien groeien onze ingrepen met de dag en evenzeer de voorziene en onvoorziene consequenties van onze ingrepen. Ingrepen die niemand meer kan overzien, laat staan de consequenties.

 

Betreedt de mensheid met deze explosieve groei van zijn kennisbereik, hoe rationeel elk handelen ook is onderbouwd, niet langzamerhand het irrationele en dientengevolge paradoxale domein van de spreekwoordelijke chaos. Paradoxaal? Hoe kan rationaliteit omslaan in irrationaliteit en of hoe kunnen rationaliteit en irrationaliteit de keerzijden zijn van dit kennisstreven? Werd kennis ooit omschreven als macht, wellicht wordt het een steeds groter wordende onmacht die op irrationele wijze macht proclameert.

 

Om welke wijze van kennen gaat het eigenlijk? Zijn er in de loop der eeuwen niet vele kenwijzen ontwikkeld? Wie bepaalt nu welke kenwijze de hegemonie mag voeren over alle andere? Over hoeveel kenwijzen beschikt de mens dan wel? Staan die verschillende kenwijzen met elkaar op goede voet of staan ze elkaar letterlijk en figuurlijk naar het leven? Welke kenwijze ligt ten grondslag aan de succesvolle en explosieve groei van ons kennisbereik ?  Is dat niet de empirische kenwijze, de enige ware, die de troon der wetenschap mag sieren? Waar zijn dan al die andere kenwijzen naar toe verbannen of zijn ze inmiddels al uitgeroeid? Kan die verbanning niet geleid hebben naar het paradoxale effect waarin rationaliteit, irrationaliteit is gaan voortbrengen?  Wie en Wat worden benoemd als rationeel en misschien nog belangwekkender wat en wie worden irrationeel genoemd?

 

Waar komt het woord ratio vandaan? In een beknopt latijns woordenboek bijvoorbeeld uit de Aula reeks (1959), vind je onder het woord ratio al 35 betekenissen. Pas op nummer 22 staat rede, op 23 inzicht, 24 beweegreden, 25 grond, 26 regelmaat, 27 methode, 28 denkwijze, 29 principe, 31 systeem, 32 theorie, 33 zienswijze, 34 bewijsvoering en tot slot 35 verklaring. De andere nummers van praktischer aard zijn evenzeer lezenswaard. Zo te lezen, biedt een 'dode taal' nog een prachtige momentopname met vele interessante kiekjes. Het zou misschien de moeite lonen om al deze onderscheiden betekenissen in het wetenschappelijke domein weer tot leven te wekken. Ondanks alle, aan het empirische wetenschapsbedrijf verbonden, 'onzekere rijkdom' zou het ook de keerzijde, een 'zekere armoede', aan het licht kunnen brengen.

 

Op romantische flauwekul zit niemand meer te wachten, wat ooit ratio was, hebben we al lang te vuur en te zwaard omgezet in koene technologie. De empirische wetenschap claimt met recht alle technologische vooruitgang, haar dienaren schrijden onverdroten voort, de vaandeldragers markeren hun successen op nog nooit bereikte hoogten. Is de empirische wetenschap aan de ratio voorbij? Onttrekt ze met haar successen het zicht op andere dimensies van de werkelijkheid?

 

We hoeven niet meer zo lang te wachten, inmiddels is de welvaart in aanvaring gekomen met het welzijn van alle natuurrijken, inclusief die van de mens. Ondanks de niet meer te stuiten technologische voortgang worden er toch steeds meer vragen gesteld. Vragen van velerlei aard, met als kern de ecologische vraag. Echter de belangrijkste vraag, waartoe deze technologische wetenschap mag leiden, wordt niet meer zo graag gesteld. Is vooruitgang niet een van de vele dogma's geworden van hen die dit geloof delen? 

 

Waar de empirische wetenschap terecht de openheid claimt, alles, maar ook werkelijk alles aan haar onderzoeken te kunnen onderwerpen, kan ze niet meer om een nieuwe werkelijkheid heen die ze als een gesloten systeem aan het ontwerpen is. Of de empirische wetenschap dat wel of niet wil is niet meer im Frage. Wie of wat niet meer wil meedoen, kan zich niet meer buiten sluiten. Dat wat ooit het onderscheid tussen natuur en cultuur markeerde is niet meer zomaar te denken. Want 'wie van de twee' zou nu tot een gesloten of een open systeem gerekend dienen te worden? Was het wel ooit een tweeeenheid? Wie heeft nu wie voort gebracht? Wie gaat nu wie naar het leven staan?

 

Geloof of werkelijkheid de vooruitgang is niet meer om te buigen, noch recht te trekken. Is elke vooruitgang ipso facto niet ook een achteruitgang en vice versa. Achteruit of vooruit ten opzichte van wat? Is de biochemie een vooruitgang voor de een en een achteruitgang voor alle anderen die de rondzwemmende chemicalien tegen wil en dank moeten slikken? Hoezo open systeem?

 

Gesloten systemen werden ooit toegedacht aan het irrationele domein, het rationele domein heette een open systeem te proclameren. Is het rationele domein in haar onstuitbare vooruitgang nu niet reeds een gesloten systeem aan het voortbrengen? Is ze daarmee irrationeel geworden?

 

Het woord systeem is afgeleid van het griekse woord en wordt vertaald als een geheel uit verscheidene leden of delen  samengesteld. Bepalen de delen de openheid van het systeem en of bepalen de leden de geslotenheid van het systeem? Verwijzen de delen naar het mechanische karakter van de vervangbaarheid en of de leden naar het organische karakter van de onvervangbaarheid? Al deze vragen zijn niet zonder zin, ze echter te kunnen denken, vraagt om een herordening van onze kenwijzen, met in achtneming van het rationele en het irrationele bereik.

 

(wordt vervolgd)